Στις 16 Μαρτίου 1964 η Τουρκία κατήγγειλε μονομερώς την ελληνοτουρκική σύμβαση εγκαταστάσεως, εμπορίας και ναυτιλίας του 1930. Στα χαρτιά επρόκειτο για μια διπλωματική πράξη. Στην πράξη, όμως, έγινε το νομικό και πολιτικό εργαλείο για να επιταχυνθεί η εκδίωξη χιλιάδων Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη, σε μια από τις πιο βαριές σελίδες της μεταπολεμικής ιστορίας του Ελληνισμού.

Η σύμβαση που έπαψε να προστατεύει

Η συμφωνία του 1930, που είχε υπογραφεί στο πλαίσιο της ελληνοτουρκικής προσέγγισης Βενιζέλου–Ινονού, παρείχε σε Έλληνες υπηκόους που ζούσαν στην Τουρκία δικαιώματα διαμονής, εμπορικής δραστηριότητας και κατοχής περιουσίας υπό ειδικό καθεστώς. Όταν η Άγκυρα ανακοίνωσε την καταγγελία της, υποστήριξε ότι η σύμβαση «δεν ανταποκρίνεται εις τας σημερινάς συνθήκας». Η συγκυρία, ωστόσο, δεν άφηνε πολλές αμφιβολίες για το πραγματικό υπόβαθρο: η κρίση στην Κύπρο είχε ήδη δηλητηριάσει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και η Ελληνική μειονότητα στην Πόλη μετατρεπόταν ξανά σε μοχλό πίεσης.

Το Κυπριακό και η πολιτική της πίεσης

Οι ιστορικοί που έχουν μελετήσει την υπόθεση συγκλίνουν στο ότι τα μέτρα του 1964 δεν ήταν ένα μεμονωμένο διοικητικό επεισόδιο. Εντάσσονταν σε μια ευρύτερη πολιτική «αρνητικής αμοιβαιότητας», με την οποία η Τουρκία επιδίωκε να πιέσει την Ελλάδα μέσω των Ρωμιών της Κωνσταντινούπολης εξαιτίας των εξελίξεων στην Κύπρο. Η κοινότητα είχε ήδη πληγεί βαριά από προηγούμενα χτυπήματα, ιδίως από τα Σεπτεμβριανά του 1955, και η απόφαση του 1964 ήρθε να επιταχύνει μια πορεία συρρίκνωσης που είχε ξεκινήσει νωρίτερα.

Οι απελάσεις που ακολούθησαν

Παρότι η καταγγελία της σύμβασης προέβλεπε λήξη ισχύος στις 16 Σεπτεμβρίου 1964, οι τουρκικές αρχές άρχισαν σχεδόν αμέσως τις απελάσεις Ελλήνων υπηκόων που κατοικούσαν επί δεκαετίες στην Κωνσταντινούπολη. Πολλοί από αυτούς είχαν γεννηθεί εκεί, είχαν οικογένειες, επιχειρήσεις και περιουσία, αλλά βρέθηκαν ξαφνικά αντιμέτωποι με διαταγές αποχώρησης, περιορισμούς στη μεταφορά χρημάτων και κατασχέσεις ή δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων. Οι πρώτες λίστες απελαθέντων δημοσιεύτηκαν λίγες ημέρες αργότερα, στα τέλη Μαρτίου.

Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος του πλήγματος. Περίπου 12.000 έως 12.500 Έλληνες υπήκοοι εκδιώχθηκαν άμεσα ή σε σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ το πραγματικό κύμα φυγής ήταν πολύ μεγαλύτερο, επειδή μαζί τους αναγκάστηκαν να φύγουν και συγγενείς με Τουρκική υπηκοότητα. Σε διάστημα περίπου ενός έως δύο ετών, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν την Πόλη, με πολλές εκτιμήσεις να τοποθετούν το συνολικό μέγεθος της εξόδου στις 30.000 έως 40.000 και πλέον.

Πηγή φωτογραφίας: Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα Σύρου / Συλλογή Μάνου Ελευθερίου

Πηγή newsbeast.gr