Ο Διευθυντής του Διεθνούς Παρατηρητηρίου Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού και Καθηγητής Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ για τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό και την αξία ίδρυσης και λειτουργίας του Διεθνούς Παρατηρητηρίου
Να λειτουργήσει ως «ανάχωμα» σε όλες τις φονταμενταλιστικές φωνές και πρακτικές, οι οποίες διαβρώνουν τον δημόσιο βίο και κυρίως τον βίο της εκκλησιαστικής ζωής, έχει ως βασικό σκοπό το Διεθνές Παρατηρητήριο Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης, η ίδρυση του οποίου έγινε μεν έναν χρόνο πριν, ωστόσο η λειτουργία του «εγκαινιάστηκε» και επίσημα πριν από λίγες ημέρες με την πραγματοποίηση του πρώτου συνεδρίου με τίτλο «Θρησκευτικός Φονταμενταλισμός: Γένεση και Εξέλιξη ενός Φαινομένου» που έλαβε χώρα στην Αλεξανδρούπολη.
Η ίδρυση του Παρατηρητηρίου αποτελεί ένα όνειρο χρόνων για τον Διευθυντή του, Καθηγητή Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας του Τμήματος Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ.Χρυσόστομου Σταμούλη, σε συνέχεια και μίας μακρόχρονης και μεγάλης πορείας έρευνας και δουλειάς στον χώρο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού.
Μια προσπάθεια που βρήκε «σύμμαχο» την Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης και την Ιερά Σύνοδο που όπως εξήγησε ο κ.Σταμούλης μιλώντας στο «Ράδιο Παρατηρητής 94fm» «υιοθέτησαν» την ιδέα του παρατηρητήριου, το πρώτο συνέδριο του οποίου συνέβαλλε ήδη τα μέγιστα στην ανάδειξη του πολυδιάστατου φαινομένου του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, πρώτα και κύρια ως απειλή για τη δημοκρατική συνύπαρξη.
Χρυσόστομος Σταμούλης όμως για τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, την ιδέα και τον σκοπό ίδρυσης του Παρατηρητήριου, καθώς και τις δράσεις που αναμένεται να αναπτυχθούν στο πλαίσιο της λειτουργίας του…
ΠτΘ: κ.Σταμούλη η εξέλιξη του κόσμου στο πέρασμα των ετών, σε θεωρητικό επίπεδο θα έπρεπε να είναι αντίστροφη σε ό,τι αφορά την θρησκευτική ελευθερία και την προάσπιση της ειρηνικής συνύπαρξης. Βλέπουμε σήμερα ότι κάθε άλλο παρά υπέρ αυτών «λειτουργεί» ο κόσμος. Ήταν και αυτό το δεδομένο που ενδεχομένως οδήγησε στην ίδρυση και λειτουργία του Παρατηρητηρίου;
Χ.Σ.: Προφανώς. Ο λόγος ήταν ότι έχουμε μια ραγδαία αύξηση του φαινομένου του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, τόσο στον χώρο της Ορθοδοξίας, όσο ευρύτερα στον χώρο του Χριστιανισμού, αλλά και των υπολοίπων θρησκειών. Γι’ αυτό και θεωρήσαμε, μαζί με τον Μητροπολίτη Αλεξανδρουπόλεως κ.Άνθιμο – αγαπητό και εκλεκτό Ποιμενάρχη, φίλο και συμφοιτητή στα χρόνια της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης – ότι ήρθε η στιγμή να ιδρύσουμε αυτό το παρατηρητήριο. Η αρχική σκέψη ήταν να γίνει στη Θεσσαλονίκη, ως Ινστιτούτο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Κατόπιν όμως συζητήσεων θεωρήσαμε ότι είναι πιο γόνιμο να γίνει στην περιοχή της Θράκης. Όχι για να δείξει ότι η Θράκη έχει αυτή τη στιγμή πρόβλημα θρησκευτικού φονταμενταλισμού, αλλά για να δείξει ότι υπάρχει δυνατότητα ειρηνικής συμβίωσης διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων, στον ίδιο τόπο, στην ίδια δημόσια πλατεία. Άλλωστε θεωρώ ότι η Θράκη είναι ένα από τα καλύτερα παραδείγματα ειρηνικής συμβίωσης παγκοσμίως αυτή τη στιγμή, ίσως και το μοναδικό με τέτοια ένταση διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων. Το λέω αυτό διότι κάποιοι θεώρησαν ότι το κάνουμε στη Θράκη για να προσπαθήσουμε να ενισχύσουμε τη Θράκη στον διάλογο των θρησκευτικών κοινοτήτων που ουσιαστικά βιώνει εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Ήταν ακριβώς ο αντίθετος σκοπός, δηλαδή να δείξουμε ένα ειρηνικό παράδειγμα συμβίωσης, το οποίο πρέπει να διαφυλάξουμε με κάθε τρόπο, αλλά και να το αναδείξουμε και ως κυρίαρχο παράδειγμα στον χώρο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Άλλωστε το παρατηρητήριο δεν σχετίζεται αποκλειστικά με τον χώρο της Θράκης, ούτε καν με τον χώρο της Ελλάδας. Η διάθεσή μας είναι να αναζητήσουμε τις αιτίες γένεσης και την εξέλιξη του φαινομένου, συνολικά στον χώρο της νοτιοανατολικής Ευρώπης, χωρίς να αγνοούμε και τα παραδείγματα που υπάρχουν στον παγκόσμιο χάρτη.
«Υπάρχουν κοινά στοιχεία στη βάση των θρησκειών, τα οποία μπορούμε να αναδείξουμε προς όφελος των κοινωνιών»
ΠτΘ: Μπορεί σήμερα να «καλλιεργηθεί» μια υγιής θρησκευτικότητα, στις κοινωνίες όπως έχουν διαμορφωθεί;
Χ.Σ.: Είναι δύσκολο, διότι πάντα συνέβαινε αυτό, αλλά τα τελευταία χρόνια γίνεται με μια μεγαλύτερη ένταση. Το θρησκευτικό φαινόμενο εμπλέκεται και διαπλέκεται πολλές φορές με τα πολιτικά γεγονότα, με την κυβερνητική εξουσία των διαφόρων κρατών. Πράγμα που σημαίνει ότι πολλές φορές εργαλειοποιείται η θρησκεία προκειμένου να εξυπηρετήσει σκοπούς μιας κρατικής οντότητας. Σε αυτή την περίπτωση ομιλούμε για μια απομείωση της θρησκείας, διότι δεν μπορεί να περιορίζεται σε ένα κομμάτι μιας εξουσιαστικής ταυτότητας. Η θρησκεία αφορά το σύνολο των πολιτών οι οποίοι επιλέγουν να εντάσσουν τον εαυτό τους σε αυτή τη συγκεκριμένη θρησκευτική κοινότητα, η οποία οφείλει να διαλέγεται ειρηνικά με τις υπόλοιπες θρησκευτικές κοινότητες της δημόσιας πλατείας. Γι’ αυτό και λέω, συχνά πυκνά, ότι στ’ αλήθεια, στη φυσική τους μορφή οι θρησκείες οφείλουν να αποτελούν τον συνεκτικό ιστό των κοινωνιών, τον «αρμό» που ενώνει τις ετερότητες στη δημόσια πλατεία. Και αυτό έχει γίνει σε πάρα πολλές περιπτώσεις και έχουμε εξαιρετικά παραδείγματα. Είναι αυτό που έλεγα και για τη Θράκη. Στην Αλεξανδρούπολη, ήταν πάρα πολύ όμορφο το γεγονός ότι βρέθηκαν οι εκπρόσωποι διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων, όπως οι Μουφτήδες της Θράκης, οι τρεις από τους τέσσερις Μητροπολίτες, εκπρόσωποι της Ευαγγελικής Εκκλησίας Αλεξανδρουπόλεως κ.α. Και νομίζω ότι αυτή η συνύπαρξη είναι μια συνύπαρξη με νόημα. Θα πουν κάποιοι «μα έχουμε διαφορετικά πιστεύω με αυτούς τους ανθρώπους, εμείς οι ορθόδοξοι». Βεβαίως. Η προσπάθεια όμως δεν είναι να αλλάξουμε το πιστεύω των ανθρώπων διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων. Ο καθένας πιστεύει αυτό που πιστεύει και το πιστεύει με ειλικρίνεια και εντιμότητα. Αλλά από κει και πέρα υπάρχουν κοινά στοιχεία στη βάση των θρησκειών, όπως η αλληλεγγύη, η ελευθερία, η δημοκρατικότητα, ο σεβασμός της ετερότητας, την οποία μπορούμε να αναδείξουμε προς όφελος των κοινωνιών, στις οποίες δρουν και λειτουργούν συγκεκριμένες θρησκευτικές κοινότητες. Λένε πολλοί ότι οι θρησκευτικές κοινότητες έχουνε μόνο διαφορές. Όχι. Έχουν και πολλά κοινά στοιχεία, τα οποία οφείλουμε να αναδείξουμε και να ενισχύσουμε προς όφελος τόσο του θρησκευτικού διαλόγου, αλλά κυρίως προς όφελος των πολιτών, προκειμένου να δημιουργηθούν συνθήκες μιας ειρηνικής συμβίωσης.
ΠτΘ: Μιλήσατε για την εργαλειοποίηση της θρησκείας, μεταξύ άλλων και στην πολιτική. Πώς σκοπεύετε να χρησιμοποιήσετε τα πορίσματα και τα συμπεράσματα που θα εξαχθούν από την ερευνητική δράση του Παρατηρητηρίου; Υπάρχει η πρόβλεψη για την χρήση τους τόσο την εκπαιδευτική διαδικασία, πολύ δε περισσότερο στην πολιτική πράξη, σε όρους της κοινωνίας των πολιτών;
Χ.Σ.: Ξεκινήσαμε με το πρώτο μας συνέδριο, το οποίο πήγε πάρα πολύ καλά. Σε λίγες ημέρες θα έχουμε και ένα ΔΣ του παρατηρητηρίου για να συζητήσουμε όλα αυτά που συνέβησαν, θα ακολουθήσει μια συνάντηση επιστημονικής επιτροπής στην οποία συμμετέχουν περίπου 15 ακαδημαϊκοί απ’ όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου, από την Αμερική μέχρι και την Ευρώπη, από την Ανατολή μέχρι τη Δύση κλπ. Η δουλειά του παρατηρητηρίου τώρα ξεκινάει. Στο συνέδριο θέλαμε να βάλουμε τις βάσεις, να πούμε τι είναι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός, σε χοντρές γραμμές κι από κει και πέρα να ξεκινήσουμε τις προσπάθειες οι οποίες αφορούν στον ιδρυτικό του λόγο. Το πρώτο είναι να δούμε κάθε πότε θα κάνουμε αυτό το μεγάλο συνέδριο, τον τόπο ή τους τόπους κ.ο.κ. δεδομένου ότι καλύπτουμε μεγάλο κομμάτι γεωγραφικά. Το δεύτερο είναι να αναζητήσουμε φορείς που σχετίζονται με το φαινόμενο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, ανά τον κόσμο, ξεκινώντας από την Ελλάδα και μετά προς τα έξω, με φορείς οι οποίοι μπορεί να μας δώσουν τη δυνατότητα της επικοινωνίας, να μοιράσουμε εμπειρίες, να διοργανώσουμε μαζί κοινές δράσεις και πρακτικές οι οποίες βοηθούν στην υποχώρηση του φονταμενταλισμού. Από κει και πέρα σε ό,τι αφορά τις δράσεις μας, το πρώτο έργο μας είναι το ερευνητικό. Θα προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε, και ήδη κινούμαστε προς αυτή την κατεύθυνση, ερευνητικά προγράμματα τα οποία σχετίζονται με την ιστορία των θρησκευτικών κοινοτήτων, το πώς ξεκίνησαν, πώς προχώρησαν, πώς διαλέχθηκαν, τις δυσκολίες που είχαν – διότι πολλές φορές και οι δυσκολίες του παρελθόντος αποτελούν «οδηγό» του παρόντος, προκειμένου να αποφεύγουμε αυτές που οδήγησαν σε μια κρίση τις συγκεκριμένες θρησκευτικές κοινότητες, αλλά και συνολικά κοινότητες της κοινωνίας των πολιτών- κ.α. Άρα μια ερευνητική ομάδα θα εργαστεί σε αυτούς τους χώρους, για να ανατρέξουμε σε θέματα τα οποία αφορούν την ιστορία μας, αλλά και το παρόν. Το δεύτερο είναι ότι θα αναπτύξουμε επιμορφωτικές δράσεις, τόσο στην πρωτοβάθμια, όσο και τη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση, προκειμένου να ενημερώσουμε τους μαθητές και τους φοιτητές για το φαινόμενο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, να τους εξηγήσουμε ότι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός βρίσκεται «απέναντι» στο θρησκευτικό φαινόμενο, είναι μια διαδικασία βίας, η οποία «τρυπάει» το θρησκευτικό φαινόμενο και δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στις σύγχρονες κοινωνίες. Το τρίτο θα είναι να αναπτύξουμε προγράμματα επιμόρφωσης, πέρα από τις ημερίδες ενημέρωσης, έτσι ώστε να δραστηριοποιηθούν τα παιδιά, να μπουν σε διαδικασίες προσωπικής εργασίας, έτσι ώστε η εμπειρία να είναι εντελώς βιωματική και να καταλάβουν τι σημαίνει αυτό. Διότι αν πούμε σε ένα παιδί σήμερα ότι έχουμε πρόβλημα με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό δεν καταλαβαίνει. Αλλά αν μπούμε στη διαδικασία συγκεκριμένων παραδειγμάτων τα οποία θα τους ενεργοποιήσουν και θα τους δραστηριοποιήσουν, μπορεί να έχουμε τέτοια αποτελέσματα. Κι όλα αυτά μπορούν να γίνουν μέσα από τον χώρο της επιστήμης, από τον χώρο των θρησκειών συνολικά, αλλά και των τεχνών. Θα μπορούσαμε για παράδειγμα να έχουμε ένα φεστιβάλ, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό και τον κινηματογράφο. Επίσης θα πρέπει να συνεργαστούμε με άλλους φορείς, για τη δημιουργία συνεδρίων κ.α. Έχουμε πάρα πολλές δράσεις τις οποίες θα κάνουμε και οι δράσεις αυτές θα ξεκινήσουν από τοπικό επίπεδο, από την Αλεξανδρούπολη και τη Θράκη και θα προσπαθήσουμε να τις ανοίξουμε και προς τον υπόλοιπο χώρο επιρροής και δράσης του παρατηρητηρίου. Θέλουμε επίσης να αναπτύξουμε ουσιαστικές σχέσεις με το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο, για να δούμε πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε ένα τεράστιο προσωπικό το οποίο έχουμε, λαμπρών επιστημόνων και τμημάτων που μπορούν να συμβάλλουν, όπως για παράδειγμα η Ιατρική Σχολή. Την περίοδο της πανδημίας βιώσαμε μια από τις πιο σκληρές περιόδους θρησκευτικού φονταμενταλισμού στην Ελλάδα αλλά και παγκοσμίως. Με την άρνηση του κορωνοϊού, του εμβολιασμού, τον διάλογο εκκλησίας-πολιτείας για τη λειτουργία των εκκλησιών κλπ. Άρα ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός δεν περιορίζεται μόνο σε απολύτως στενά θρησκευτικά δογματικά πλαίσια, αλλά αφορά το σύνολο της ζωής μιας θρησκευτικής κοινότητας, που σε πολλές περιπτώσεις ταυτίζεται με τη ζωή της ευρύτερης κοινωνίας των κατά τόπους περιφερειών.
«Η ζωή για να είναι πραγματική θα πρέπει να είναι ζωή συνεχούς αναθεώρησης»
ΠτΘ: Δεδομένης και της ακαδημαϊκής σας ιδιότητας, τελικά υπάρχει η ανάγκη μιας ευρύτερης αναθεώρησης και του τρόπου με τον οποίο διδάσκεται η θρησκεία σήμερα στα σχολεία, εντός και εκτός των ελληνικών συνόρων;
Χ.Σ.: Ο Μάνος Χατζιδάκις έλεγε ότι είναι αυτό που είναι εξαιτίας της διάθεσης της αναθεώρησης που είχε και της ερωτικότητάς του. Η ζωή για να είναι πραγματική θα πρέπει να είναι ζωή συνεχούς αναθεώρησης. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς αναθεώρηση. Πάντα υπάρχει η ανάγκη μιας αλλαγής. Η αλήθεια είναι ότι και ως Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης, στο τμήμα Θεολογίας, αλλά και στους φορείς και τα όργανα στα οποία προσωπικά συμμετέχω, προσπαθούμε πάντα να δούμε ένα μάθημα Θρησκευτικών με άλλα χαρακτηριστικά, το οποίο θα διακονεί τον άνθρωπο, την ελευθερία, τη δημοκρατία, την αλληλεγγύη, τον σεβασμό. Γίνονται λοιπόν τέτοιες προσπάθειες, οι οποίες άλλοτε εισακούονται κι άλλοτε όχι. Το βασικό ανάχωμα στον φονταμενταλισμό, είναι η ισχυρή αυτοσυνειδησία των μελών θρησκευτικών κοινοτήτων. Κάποιοι λένε ότι προσπαθούμε να απομακρυνθούμε από την ταυτότητα. Τουναντίον. Εμείς θέλουμε να ενισχύσουμε την ταυτότητα των θρησκευτικών κοινοτήτων, διότι άνθρωποι με ισχυρή αυτοσυνειδησία και ταυτότητα, μπορούν να διαλεχθούν πραγματικά με την ετερότητα. Η αποδοχή της ετερότητας δεν σημαίνει άρνηση της ταυτότητας. Εκείνοι οι οποίοι δεν έχουν ισχυρή αίσθηση της ταυτότητας του εαυτού τους και είναι καχύποπτοι απέναντι σε οτιδήποτε το διαφορετικό, συγχέουν πράγματα που δεν θα έπρεπε να συγχέονται. Στην εναρκτήρια εισήγησή μου, είπα μεταξύ άλλων, ότι ζούμε στην εποχή της καχυποψίας, η οποία είναι ένα πολύ άσχημο πράγμα διότι βρίσκεται απέναντι στην ουσιώδη πραγματικότητα που λέγεται υποψία. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι πάντα υποψιασμένος και άρα «ανοιχτός» να σκέφτεται, να βλέπει πέρα από τα φαινόμενα. Όταν αυτή η υποψία γίνεται καχυποψία, δημιουργεί μια ακινησία στη ζωή. «Γεμίζει με προθέσεις τη βάρκα», όπως θα έλεγε η Δημουλά και η βάρκα κινδυνεύει να βουλιάξει. Εμείς οι ίδιοι, πριν ξεκινήσει το παρατηρητήριο διαβάσαμε διάφορα πράγματα στο διαδίκτυο, από το ότι θέλουμε να «αστυνομεύσουμε» την πίστη, την Ορθοδοξία, την Εκκλησία της Ελλάδας, κλπ. Μόνο να γελάσει μπορεί κανείς με αυτά τα πράγματα. Ίσως επειδή αυτοί οι οποίοι τα γράφουν κάνουν προβολή των δικών τους επιθυμιών, των «απέναντι». Οπότε ο «απέναντι» δεν έχει καν φανταστεί μια τέτοια λειτουργία των πραγμάτων. Εμείς δεν ήρθαμε εδώ για να αστυνομεύσουμε τους ανθρώπους. Ήρθαμε για να αναδείξουμε τα φαινόμενα φονταμενταλισμού, διότι ξέρετε δεν πρέπει να κρύβουμε «τα σκουπίδια κάτω από το χαλί», αλλά να πούμε ποια είναι αυτά, πώς δημιουργήθηκαν, να προσπαθήσουμε να τα εξηγήσουμε και να τα θεραπεύσουμε, στον βαθμό που μπορούμε να το κάνουμε. Έτσι ώστε και αυτοί οι άνθρωποι, οι οποίοι εμφανίζουν συμπτώματα φονταμενταλισμού, να δουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη και να σκεφτούν αν θα ήθελαν να είναι τέτοιοι που είναι, και ταυτόχρονα να προστατεύσουμε και τους υπόλοιπους οι οποίοι θεωρούν ότι ένας φονταμενταλισμός είναι μια τάση εντός μιας θρησκευτικής κοινότητας, ενώ στην πραγματικότητα είναι μια προσπάθεια επιβολής της μόνης άποψης δια της βίας. Αυτό είναι πολύ διαφορετικό.
«Θεωρούμε ότι μπορεί να συμβάλουμε στην ανάδειξη της χαράς που μπορεί να προσφέρει μια θρησκευτική κοινότητα και η ζωή εντός αυτής, σε διάλογο με τις άλλες κοινότητες»
ΠτΘ: Νοιώθετε αισιόδοξος για το μέλλον;
Χ.Σ.: Είμαι πάρα πολύ αισιόδοξος. Δεν έχουμε την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να σώσουμε τον κόσμο. Εμείς είμαστε ένας φορέας, ένα εκκλησιαστικό όργανο το οποίο έχει «υιοθετηθεί» από την Εκκλησία της Αλεξανδρουπόλεως και είναι μεγάλη μας χαρά. Τόσο ο Μητροπολίτης και όλοι οι ιερείς ασχολήθηκαν με το παρατηρητήριο και τα υπόλοιπα μέλη του συμβουλίου, αγκάλιασαν με ενθουσιασμό αυτή την προσπάθεια. Δεν νοιώθουμε ότι θα σώσουμε τον κόσμο, έχουμε όμως αυτή τη χαρά ότι μπορεί να συμβάλουμε στη μείωση του «κακού» ή να το πω αλλιώς, στην ανάδειξη της χαράς που μπορεί να προσφέρει μια θρησκευτική κοινότητα και η ζωή εντός αυτής, σε διάλογο με τις άλλες κοινότητες. Ξεκίνησα την εισήγησή μου στην Αλεξανδρούπολη λέγοντας ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα των μελών των θρησκευτικών φονταμενταλιστικών ομάδων είναι η απώλεια του χαμόγελου.
Πηγή : www.paratiritis-news.gr
